گمان داشته باشيد كه همين صلاحتان بوده است « 1 » . آنچه مهم است اين مسئله است كه هيچ دعايى بىجواب و بىاثر نخواهد بود . اگر تمام حالات و شرايط مذكور مراعات شود ، اجابت دعا به نوعى حتمى است . و چنان كه در احاديث آمده : « يا دعاى سائل و داعى به زودى مستجاب مىشود ، يا با آن دعا مطلوب و خواستهء مهمتر او در آخرت تحصيل مىشود ( يا آنجا از مهلكه‌اى نجات مىيابد ) يا به جاى اجابت آن دعا ، بلا و مقدّر ديگرى از او برداشته مىشود » « 2 » ، يا در همين دنيا عطيّهء ديگر يكه فعلا مصلحت اوست به او داده مىشود و بر توفيقات او به شكل ديگرى افزوده مىشود . پس بندگى با رياكارى و معصيت پيشگى سازگار نيست . ستم به خلق روا داشتن و در مال ديگران دست بردن و . . . از موانع اين ارتباط و اجابت دعاست . مهم توفيق دعا كردن ، متوجه حق بودن و گفت و گوى راست و نزديك و عاطفى داشتن با خداست . سعدى شيرين سخن در اين باره مىگويد : يا رب از ما چه فلاح آيد اگر تو نپذيرى * به خداوندى و فضلت كه نظر باز نگيرى دست در دامن عفوت زنم و باك ندارم * كه كريمى و حكيمى و عليمى و قديرى خالق خلق و نگارندهء ايوان رفيعى * خالق صبح و برآرندهء خورشيد منيرى بحثى دربارهء سند و مدرك اين دعا دعاى صباح از آن جهت كه مدرك و سندى معتبر نداشته در اصطلاح علم روايت و درايت ظنّى الصدور است ، ليكن از آن روى كه بلندترين مضامين حكمى ، عرفانى و كلامى را در قالب الفاظ و عبارات ادبى بيان كرده و انواع صنايع لفظى و معنوى و فنون بلاغى ، نظير تشبيهات ، كنايات ، استعارهء تخييليهء ترشيحيه ، صنعت تجريد و غيره را با بيانى معجز نظام و جمله‌هايى شيوا و رسا به همراه دارد ، قطعى الصدور مىنمايد ، اما از

--> ( 1 ) بحار الانوار ، ج 93 ، ص 322 . ( 2 ) بحار الانوار ، ج 78 ، ص 138 و ج 93 ، ص 294 ، كنز العمال ، خ 3129 ، 3171 .